Hạt nhân cho những trung tâm năng lượng
Lợi thế từ chuỗi giá trị hoàn chỉnh
Theo TS Trần Văn, giảng viên Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP Hồ Chí Minh, nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XII, XIII, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM) hiện là doanh nghiệp Việt Nam có quy mô và mức độ tham gia sâu nhất vào chuỗi giá trị dầu khí - khí/LNG - điện - lọc hóa dầu. Qua đó, Tập đoàn có khả năng đóng vai trò hạt nhân trong những trung tâm công nghiệp năng lượng phù hợp với thế mạnh của mình.
Lợi thế đáng chú ý hơn nằm ở cấu trúc chuỗi giá trị PETROVIETNAM sở hữu. Trong đó, có Tổng công ty Thăm dò Khai thác Dầu khí (PVEP) ở khâu thăm dò, khai thác dầu khí; Tổng công ty Khí Việt Nam - CTCP (PV GAS) ở khâu khí và LNG; Tổng công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR) là hạt nhân lọc hóa dầu tại Dung Quất; Tổng công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam - CTCP (PV Power) tham gia phát điện khí; Tổng công ty Cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC) có năng lực dịch vụ kỹ thuật dầu khí biển và đang từng bước tham gia vào lĩnh vực điện gió ngoài khơi.
Việc Tập đoàn hiện diện ở nhiều mắt xích như vậy tạo điều kiện thuận lợi để tham gia xây dựng mô hình trung tâm công nghiệp năng lượng. Thay vì chỉ phát triển một dự án riêng lẻ, doanh nghiệp có thể kết nối các công đoạn từ nguồn nguyên liệu, chế biến, vận chuyển, phát điện đến các lĩnh vực năng lượng mới. Cùng với đó, việc đổi tên thành Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam cũng cho thấy định hướng mở rộng phạm vi hoạt động của PETROVIETNAM theo hướng bao quát hơn về hệ sinh thái năng lượng.
Tuy nhiên, vai trò hạt nhân không đồng nghĩa với việc nắm quyền kiểm soát toàn bộ trung tâm. Đây là điểm cần phân định rõ ngay từ khâu thiết kế mô hình. Trung tâm năng lượng cần doanh nghiệp hạt nhân dẫn dắt các dự án lõi, nhưng hạ tầng dùng chung phải được vận hành theo nguyên tắc trung lập. Nếu nhà đầu tư hạt nhân đồng thời quyết định việc phân bổ hạ tầng mà đối thủ cạnh tranh cũng phải sử dụng, nguy cơ xung đột lợi ích rất dễ phát sinh.
Bởi vậy, vai trò “nhạc trưởng” nên được hiểu là năng lực dẫn dắt đầu tư, công nghệ, kết nối chuỗi giá trị và thu hút đối tác, chứ không phải quyền kiểm soát tuyệt đối hệ thống hạ tầng.
Đây cũng là bài toán đặt ra cho PETROVIETNAM khi bước sang các lĩnh vực mới. Dù giữ thế mạnh vượt trội trong dầu khí, LNG và lọc hóa dầu, nhưng năng lực công nghệ cũng như kinh nghiệm thương mại của Tập đoàn trong điện gió ngoài khơi quy mô lớn, hydrogen hay ammonia xanh vẫn đang trong quá trình phát triển. Do đó, một hướng đi được đặt ra là tăng cường liên doanh, liên kết với các nhà phát triển quốc tế có kinh nghiệm vận hành thương mại, thay vì tự gánh vác toàn bộ chuỗi công nghệ mới.
Phân vai để tạo hệ sinh thái mở
Một trung tâm công nghiệp năng lượng quy mô lớn không thể được xây dựng chỉ bằng nguồn lực của một doanh nghiệp. TS Trần Văn cho rằng, mô hình phù hợp hơn là sự phân vai giữa Nhà nước, doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân trong nước và nhà đầu tư quốc tế theo lợi thế của từng bên.
Với Nhà nước, vai trò cốt lõi là kiến tạo không gian phát triển và thể chế. Các trung tâm cần được quy hoạch tích hợp về không gian, trình tự và phân kỳ đầu tư. Hạ tầng dùng chung phải đi trước hoặc triển khai đồng bộ với các nhà máy hạ nguồn. Với các công trình vốn lớn, hoàn vốn chậm và có tính chất độc quyền tự nhiên như cảng, kho LNG, đường ống kết nối, Nhà nước có thể tham gia đồng đầu tư qua cơ chế phù hợp.
Doanh nghiệp tư nhân trong nước có thể đảm nhận những lĩnh vực có tính cạnh tranh cao hơn, đồng thời đóng vai trò cầu nối để thu hút nguồn vốn và công nghệ quốc tế. Trong khi đó, nhà đầu tư quốc tế có thể được lựa chọn tham gia vào những công đoạn Việt Nam còn thiếu công nghệ hoặc nguồn vốn dài hạn, thông qua các hình thức liên doanh, BOT và các mô hình hợp tác phù hợp.
Tuy nhiên, điều quan trọng là không nên áp đặt một tỷ lệ vốn cứng nhắc cho mọi trung tâm. Mỗi trung tâm có đặc điểm khác nhau về nguồn tài nguyên, hạ tầng, thị trường và công nghệ. Những trung tâm thiên về dầu khí, khí/LNG và lọc hóa dầu sẽ có cấu trúc khác với trung tâm tập trung vào năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi hay các ngành công nghiệp mới.
Do đó, PETROVIETNAM không nhất thiết phải là hạt nhân của tất cả các trung tâm công nghiệp năng lượng. Ở những trung tâm thiên về năng lượng tái tạo và hạ tầng truyền tải, vai trò dẫn dắt có thể thuộc về các doanh nghiệp có chuyên môn phù hợp, trong đó hạ tầng lưới điện xương sống cần sự tham gia của EVN và các đơn vị liên quan.
Yếu tố quyết định thành công của mô hình là khả năng phối hợp. Doanh nghiệp hạt nhân phải đủ sức kéo theo các dự án vệ tinh; doanh nghiệp tư nhân phải có dư địa cạnh tranh; nhà đầu tư quốc tế phải có cơ chế tham gia rõ ràng; còn Nhà nước phải tạo được hành lang pháp lý và hạ tầng nền tảng.
Cùng với đó, một nguyên tắc quan trọng được đặt ra là tất cả các bên tham gia, bao gồm cả doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò hạt nhân, phải tiếp cận hạ tầng dùng chung theo cùng một cơ chế minh bạch, không phân biệt đối xử.
Khi nguyên tắc này được bảo đảm, trung tâm công nghiệp năng lượng mới có thể trở thành một hệ sinh thái mở, trong đó doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò dẫn dắt ở những lĩnh vực chiến lược, doanh nghiệp tư nhân tạo động lực cạnh tranh và nhà đầu tư quốc tế bổ sung nguồn vốn, công nghệ. Qua đó, lợi thế về quy mô và vị trí có thể được chuyển hóa thành năng lực sản xuất thực tế, thay vì chỉ là sự tập trung của nhiều dự án trên cùng một địa bàn.