Hai con đường, một tình hữu nghị
Một buổi chiều đầu đông, bầu trời Baku phủ một màu xám nhạt. Trên con đường mang tên Vũng Tàu ở phía Đông Nam của Thủ đô Azerbaijan, những hàng cây ven đường lắc lư theo từng cơn gió lạnh từ biển Caspi thổi vào. Giữa dòng xe cộ đông đúc, lá cờ đỏ sao vàng nhỏ trên tay tôi bỗng thu hút ánh nhìn của những người qua đường. Bỗng hai người đàn ông địa phương ngoài 60 tuổi dừng lại.
Rồi câu chuyện nhanh chóng chuyển sang lịch sử. Họ nhắc đến cuộc đấu tranh giành độc lập của Việt Nam, ca ngợi tinh thần kiên cường của người Việt mà họ từng được nghe từ thời còn trẻ. Khi nói về con đường Vũng Tàu, cả hai không giấu được sự hào hứng, bởi chính họ đã chứng kiến và theo dõi quá trình hình thành cũng như ý nghĩa đặc biệt của nó trong đời sống địa phương.
“Đó là biểu tượng của tình hữu nghị”, một người nói.
Trong khoảnh khắc ấy, giữa một góc phố ở Baku, cái tên Vũng Tàu dường như không còn là tên một địa danh xa lạ của Việt Nam. Nó đã trở thành một phần ký ức của thành phố này.
Ít ai biết rằng phía sau tấm biển ghi dòng chữ “Vunqtau küçəsi” là câu chuyện kéo dài gần nửa thế kỷ.
Năm 1980, Baku và Vũng Tàu kết nghĩa anh em. Đó không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên, bởi cả hai đều là những thành phố biển và đều gắn với dầu khí.
Nếu Baku được xem là một trong những cái nôi của ngành công nghiệp dầu mỏ thế giới thì Vũng Tàu sau này trở thành trung tâm dầu khí lớn nhất Việt Nam.
Để đánh dấu mối quan hệ đặc biệt ấy, một con đường ở trung tâm Baku được đặt tên là Vũng Tàu. Ở chiều ngược lại, tuyến phố Nguyễn Thái Học tại Vũng Tàu được đổi tên thành Ba Cu - cách phiên âm tiếng Việt của Baku.
Hai con đường xuất hiện trên bản đồ như hai dấu gạch nối giữa hai địa danh ven biển.
Ngày 23-7-1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh tới thăm Baku, khi đó thuộc Liên Xô. Tại vùng dầu mỏ nổi tiếng này, Người đã nói một câu được xem là lời tiên đoán cho tương lai ngành dầu khí Việt Nam: “Tôi nghĩ Việt Nam chúng tôi có biển, nhất định sẽ có dầu...”.
Điều đặc biệt là vào thời điểm ấy, đất nước vẫn đang trong chiến tranh và ngành công nghiệp dầu khí gần như chưa tồn tại. Nhưng từ Baku, Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nghĩ đến việc tìm ra dầu khí mà còn hình dung về một ngành công nghiệp hoàn chỉnh với thăm dò, khai thác và chế biến, có thể góp phần xây dựng đất nước sau chiến tranh.
Người bày tỏ mong muốn các chuyên gia Liên Xô, đặc biệt là Azerbaijan, sẽ giúp Việt Nam thực hiện khát vọng ấy. Lịch sử sau đó cho thấy mong muốn ấy đã trở thành hiện thực.
Năm 1961, Đoàn Địa chất 36 được thành lập. Năm 1966, 8 sinh viên Việt Nam đầu tiên được cử sang Trường Đại học Dầu - Hóa Baku học tập. Sau họ là hàng trăm kỹ sư, chuyên gia dầu khí Việt Nam tiếp tục được đào tạo tại Azerbaijan. Nhiều người sau này trở thành những cán bộ nòng cốt, những nhà quản lý và chuyên gia đầu ngành của Vietsovpetro và PETROVIETNAM.
Có thể nói, những viên gạch đầu tiên của ngành dầu khí Việt Nam được đặt xuống từ chính mảnh đất Baku.
Khi đứng trên đường Vũng Tàu ở Baku, tôi không chỉ gặp những người dân địa phương. Người đưa tôi đến đây là anh Heydar Mamedov và chị Sanubar Mamedova. Điều đặc biệt, anh Heydar là cháu nội của ông D.G. Mamedov - Tổng Giám đốc đầu tiên của Liên doanh Dầu khí Việt - Xô (Vietsovpetro).
Đó là sự đồng hành đầy ý nghĩa.
Giữa con đường mang tên Vũng Tàu ở Azerbaijan, người dẫn đường cho tôi lại là hậu duệ của một trong những người đã góp phần viết nên chương đầu tiên của hợp tác dầu khí Việt Nam - Azerbaijan.
Trong câu chuyện của gia đình anh Heydar, Việt Nam không phải một quốc gia xa xôi. Đó là nơi gắn với ký ức nghề nghiệp của ông cha họ, là nơi những chuyên gia Azerbaijan từng đến làm việc, cống hiến và để lại dấu ấn trong hành trình xây dựng ngành dầu khí Việt Nam.
Khi đứng trên đường Vũng Tàu ở Baku, tôi nhận ra có những mối liên hệ không dừng lại ở thế hệ đã tạo ra chúng mà tiếp tục được truyền lại qua những câu chuyện gia đình, qua ký ức của con cháu và cách người ta vẫn nhắc về một đất nước cách xa hàng nghìn kilômét bằng sự gần gũi đáng ngạc nhiên.
Nếu bên bờ biển Caspi có đường Vũng Tàu thì bên này - phường Vũng Tàu bên Biển Đông có con đường Ba Cu. Ngày nay, đây là một trong những tuyến phố rất sầm uất.
Người dân đi qua đây mỗi ngày, khách du lịch cũng chọn phố này là điểm dừng chân. Không phải ai cũng biết vì sao con đường ấy mang cái tên đặc biệt, nhưng sự tồn tại của nó chính là một dấu ấn sống động của tình hữu nghị.
Đằng sau hai tấm biển mang tên Vũng Tàu và Ba Cu là một hành trình lịch sử kéo dài gần bảy thập niên. Dấu mốc ấy bắt đầu từ tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Baku năm 1959, được viết tiếp bởi những lớp kỹ sư Việt Nam miệt mài học tập trên đất Azerbaijan và những chuyên gia Azerbaijan đã góp công sức, trí tuệ vào ngành dầu khí Việt Nam.
Được hiện thực hóa bằng sự ra đời của Vietsovpetro, sự phát triển của ngành dầu khí trở thành một trong những trụ cột của nền kinh tế đất nước.
Nhắc tới đường Vũng Tàu ở Baku và phố Ba Cu ở Việt Nam, Đại sứ Azerbaijan tại Việt Nam Shovgi Mehdizada cho rằng, điều quan trọng nhất là người dân hai nước hiểu được câu chuyện phía sau những địa danh ấy, gắn với một giai đoạn đầy khó khăn, thử thách nhưng đáng nhớ khi các chuyên gia dầu khí trẻ của Việt Nam và Azerbaijan cùng nhau xây dựng một ngành công nghiệp quan trọng, góp phần tạo nguồn lực cho những bước phát triển sau này của Việt Nam.
Đại sứ nhấn mạnh, điều quan trọng không chỉ là ghi nhớ và truyền lại ký ức lịch sử, mà còn là viết tiếp những chương mới của quan hệ hữu nghị, để thế hệ trẻ chủ động gìn giữ và phát triển mối quan hệ đặc biệt này trong tương lai.
Trong nhiều chuyến thăm của lãnh đạo cấp cao Azerbaijan tới Việt Nam, phố Ba Cu luôn là điểm dừng chân giàu ý nghĩa, nơi gợi nhớ những dấu son trong quan hệ song phương.
Chiều muộn ở Baku, dòng xe vẫn đi qua đường Vũng Tàu như bao tuyến phố khác của Thủ đô. Tấm biển xanh mang dòng chữ “Vunqtau küçəsi” lặng lẽ giữa nhịp sống thường ngày, cũng như đường Ba Cu vẫn hiện hữu giữa lòng thành phố sôi động.
Có lẽ vì thế, giữa hàng nghìn con đường ở Baku và Vũng Tàu, hai tuyến phố không chỉ là những địa danh trên bản đồ, chúng giống như hai điểm nối của một câu chuyện chung, nơi ký ức về quá khứ, niềm tin ở hiện tại và kỳ vọng cho tương lai cùng gặp nhau trên một con đường mang tên tình hữu nghị.
Chúng là những “cây cầu ký ức” nối hai dân tộc và nhiều thế hệ cùng tin rằng có những mối thâm tình âm thầm bền chặt như những mạch dầu sâu trong lòng đất.