Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Gỡ nút thắt để hình thành các "đầu tàu" tăng trưởng

Đây là thông điệp xuyên suốt được các chuyên gia, nhà quản lý nhấn mạnh tại Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền Phong tổ chức vừa qua.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã đặt ra tư duy mới đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước, yêu cầu các doanh nghiệp phải đổi mới phương thức quản trị, sắp xếp lại nguồn lực để thực sự giữ vai trò dẫn dắt các lĩnh vực then chốt, thiết yếu của nền kinh tế.

Theo ông, trước hết cần thay đổi cách tiếp cận trong tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, chuyển từ tư duy "sắp xếp doanh nghiệp" sang cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực quốc gia.

Cùng với đó, cần xác định rõ các lĩnh vực mà doanh nghiệp nhà nước phải đóng vai trò dẫn dắt, tập trung vào hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng, các ngành thiết yếu hoặc những lĩnh vực khu vực tư nhân chưa đủ khả năng đầu tư.

"Một nhiệm vụ quan trọng khác là hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi, doanh nghiệp đầu tàu để kết nối, dẫn dắt doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng tham gia phát triển các chuỗi giá trị", ông Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng cần tách bạch rõ nhiệm vụ kinh doanh, nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ công ích; đồng thời xác định những điểm nghẽn thể chế cần ưu tiên tháo gỡ để doanh nghiệp có đủ quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong đầu tư, kinh doanh nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát quyền lực hiệu quả.

Đặc biệt, Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng các chuẩn mực quản trị theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Điều này đòi hỏi phải thay đổi cách đánh giá hiệu quả doanh nghiệp, chuyển từ các chỉ tiêu tài chính ngắn hạn sang đánh giá tổng thể, tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và các lĩnh vực có mức độ rủi ro cao nhưng mang lại giá trị dài hạn.

Bên cạnh đó, ông Nguyễn Đức Hiển đề nghị tiếp tục đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn và hợp nhất doanh nghiệp nhà nước theo lộ trình, tiêu chí rõ ràng; đồng thời sớm triển khai cơ cấu lại toàn diện mô hình hoạt động của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư và xử lý nhanh các doanh nghiệp yếu kém, tránh thất thoát, lãng phí nguồn lực.

Theo ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), sau hơn ba thập kỷ đổi mới và sắp xếp, khu vực doanh nghiệp nhà nước tiếp tục giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước và là lực lượng dẫn dắt nhiều ngành, lĩnh vực quan trọng.

Đến cuối năm 2025, cả nước còn 695 doanh nghiệp nhà nước, giảm mạnh so với hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990. Trong đó có 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp có vốn Nhà nước chi phối.

Khối doanh nghiệp nhà nước hiện quản lý khoảng 4,5 triệu tỷ đồng tài sản, đạt doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp khoảng 390.000 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, tăng đáng kể so với năm 2021.

Tuy nhiên, tiến độ tái cơ cấu vẫn còn chậm. Đến hết năm 2025 mới có 180 trong số 676 doanh nghiệp hoàn thành đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp hoàn tất cổ phần hóa; chỉ 17 trong số 146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, với tổng số thu khoảng 3.720 tỷ đồng.

Theo ông Nguyễn Tuấn Linh, nguyên nhân chủ yếu là cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa chưa hiệu quả, trong khi một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu vẫn còn tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm.

Ông cho biết, giai đoạn 2026-2030, việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước sẽ được triển khai theo các định hướng mới của Nghị quyết 79, Kết luận số 18 của Ban Chấp hành Trung ương và Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15.

Theo đó, trọng tâm là tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ nhiều hơn cho doanh nghiệp; tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu; cải cách mạnh thủ tục hành chính; phát huy nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước trong triển khai các dự án trọng điểm quốc gia; đồng thời đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng linh hoạt, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh.

Ở góc độ thực thi, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho rằng, năng lực tổ chức thực hiện đang là một trong những "điểm nghẽn" lớn nhất của quá trình tái cơ cấu.

Theo ông, bên cạnh những nguyên nhân khách quan, vẫn tồn tại tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm ở một bộ phận cán bộ thực thi. Trong khi đó, cơ chế quản lý còn nhiều tầng nấc, việc phân cấp, phân quyền chưa triệt để khiến nhiều đơn vị lựa chọn xin ý kiến nhiều cấp để bảo đảm an toàn, làm chậm quá trình ra quyết định và có nguy cơ bỏ lỡ các cơ hội đầu tư.

Để tháo gỡ tình trạng này, ông Doãn Thanh Tuấn cho rằng cần ưu tiên xử lý ba nút thắt lớn. Thứ nhất là thiết lập cơ chế bảo vệ cán bộ thực thi khi họ làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không có động cơ vụ lợi. Thứ hai là đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt đối với công tác định giá tài sản. Thứ ba là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với tăng cường kiểm tra, giám sát sau thực hiện, thay vì yêu cầu xin ý kiến ở nhiều cấp trước khi triển khai.